Fáil ar Bhailiúchán Litreacha Teaghlaigh McMonagle (1860–1903)

Fuarthas an tsraith, faoi chúram fhoireann na Sainbhailiúchán Speisialta, ó 1860 go 1903 ar fud an dá mhór-roinn, ag gabháil taithí ar an líne thosaigh, scaradh teaghlaigh agus taithí na n-imirceach Éireannach.

Tá 25 litir sa bhailiúchán a seoladh chuig Cornelius McMonagle, ar a tugadh Con/Condy freisin, ó Bhá Uachtair i gCo. Dhún na nGall agus a chuaigh ar imirce go Meiriceá ag deireadh na 1850idí/tús na 1860idí. Ba é a dheartháir, a chairde agus baill teaghlaigh a bhí lonnaithe nó i mbun seirbhíse i Meiriceá a scríobh na litreacha, chomh maith le litreacha óna theaghlach a bhí ar ais in Éirinn. Is suntasach é don tréimhse gur scríofa as Béarla atá na litreacha go léir, cé go mba as Gaeltacht Dhún na nGall é Cornelius agus a ghaolta.

Tá comhfhreagras sna litreacha óna dheartháir Neal McMonagle, a bhí ar seirbhís sa 52ú Reisimint Pennsylvanian, a scríobh ó Carolina Theas, agus óna dheartháir céile Patrick Hughes, a bhí ar seirbhís sa 58ú Reisimint Pennsylvania, a scríobh ó Virginia agus Carolina Thuaidh. 

Tá luach stairiúil na litreacha sin soiléir go háirithe i litir dar dáta an 22 Nollaig 1863 ina scríobhann Neal ó Oileán Morris, Carolina Theas, ag cur síos ar na dálaí crua an gheimhridh agus a dhúil éadóchasach teacht abhaile: “Déanaigí gach is féidir chun mé a fháil amach ón áit seo, chomh luath agus is féidir leat,” impíonn sé ar a dheartháir, ag cur síos ar an nochtadh, an t-ocras, agus réaltachtaí an chatha agus an Nollaig ag druidim. 

Scríobhann sé: 

"Is áit ghránna í seo, déanaimid beag is fiú de nuair a fheictear fiche nó tríocha fear marbh ar an trá anseo agus gach taoide ag teacht i dtír siúlaimid taobh leo agus téimid tharstu agus ní ligimid orainn féin go bhfeicimid iad go dtí go nglanann an taoide chun siúil arís iad...” 

Chomh coscrach céanna is ea litir ó mhatrarc an teaghlaigh Anne McMonagle i mBá Uachtair, ag impí ar a mic i Meiriceá scríobh abhaile. Scríobhann sí nár chuala sí uathu le “fada an lá” agus iarrann sí cruthúnas orthu go bhfuil siad beo agus slán: 

“A Chondy agus a Neal a stór, tar éis asláithreacht fhada, tógaimid ár bpeann inár lámha chun sibh beirt a chur ar an eolas faoin tír seo. Feictear dúinn nach bhfuil an saol seo agaibh beirt nó go bhfuil dearmad déanta agaibh orainn go léir.” 

Litir ó Anne McMonagle, Co. Dhún na nGall, chuig Neal agus Cornelius McMonagle, Pennsylvania, 27 Lúnasa 1860. 

Dúirt Crónán Ó Doibhlin, Ceannasaí Bailiúchán Speisialta ag Leabharlann Náisiúnta na hÉireann: 

“Is léiriú suntasach é an cnuasach seo de litreacha teaghlaigh ar thábhacht agus leochaileacht an naisc teaghlaigh i lár an 19ú haois. Déanann siad doiciméadú ar na dúshláin ollmhóra a bhí roimh imircigh Éireannacha sna Stáit Aontaithe Mheiriceá le linn thréimhse an Chogaidh Chathartha, agus déanann siad cur síos mionsonraithe ar an scaradh, an t-uaigneas, an cruatan agus uafáis an chogaidh. Tugann siad léargas fíor freisin ar thábhacht na litearthachta agus ar an ngníomh simplí a bhaineann le scríobh litreacha sa tréimhse seo do theaghlaigh atá scartha nó scaipthe.” 

Déanann Bailiúchán Litreacha Teaghlaigh McMonagle doiciméadú ar thionchar pearsanta na himirce roimh an oll-theileagrafaíocht, nuair a d’fhéadfadh gurbh í litir amháin abhaile an t-aon nasc idir ilchríocha agus go dtógfadh sé seachtainí le teacht ar bhád poist. Cé go raibh siad dea-chaomhnaithe, léirigh na litreacha comharthaí iad a bheith caite de bharr iad á n-oscailt agus á bhfilleadh arís agus arís eile thar 150 bliain agus rinneadh caomhnú riachtanach chun an páipéar a ghlanadh agus úsáideadh páipéar síoda Seapánach chun sracaí a dheisiú. Tá an bailiúchán caomhnaithe go sábháilte anois agus ar fáil don phobal le breathnú air.