Seamus Heaney: Oidhreacht a Shíneann i bhFad Níos Leithne ná an Scríobh

Leanann a oidhreacht de ghlúnta nua de léitheoirí, filí, ealaíontóirí agus mic léinn a spreagadh in Éirinn agus níos faide i gcéin. 

Guth a Mhairfidh Go Deo

Le haghaidh go leor léitheoirí, is sa seomra ranga a bhíonn an chéad teagmháil acu le Heaney, áit a bhfuil “Mid-Term Break” fite fuaite anois sa chuimhne chultúrtha chomhroinnte. Insítear sa dán faoin eispéireas cinniúnach a bhí aige nuair a d’fhill sé abhaile ón scoil chónaithe i ndiaidh bhás tragóideach a dhearthár óig Christopher in 1953. De bharr na simplíochta suntasaí atá ann, tá sé mar bhealach éasca isteach i saol na filíochta do léitheoirí óga le blianta fada anuas. Léirítear an luath-theagmháil seo lena shaothar nuair a roghnaíodh a dhán “Clearances III” (When All The Others Were Away at Mass) mar an dán ab fhearr le muintir na hÉireann in 2015. Baineann an dán le cuimhne ón óige agus é scamhadh prátaí in éineacht lena mháthair. Cuidíonn an cur amach atá ag go leor teaghlaigh ar an radharc baile seo lena léiriú cén fáth a bhfuil grá chomh mór sin ag muintir na hÉireann don dán seo. Críochnaíonn an dán leis an ómós álainn seo dá mháthair: 

‘A hanáil i mo hanáilse, ár sceana tumtha ag gluaiseacht go héasca –

Ní rabhamar riamh níos cóngaraí dá chéile an chuid eile dár saol.’

Bhí an cumas sin chun an neamhghnách a aimsiú sa ghnáthrud ar cheann de na cúiseanna ar bronnadh Duais Nobel na Litríochta ar Heaney in 1995, agus é ar an gceathrú scríbhneoir Éireannach a bhain an gradam sin amach. D’aithin Acadamh na Sualainne an méid seo a leanas ina shaothar: 

‘saothair atá lán de scéimh liriciúil agus de dhoimhneacht eiticiúil, agus a thugann gnátheispéiris an tsaoil agus an t-am atá thart chun solais.’

Heaney mar Oideachasóir

Bhain Seamus Heaney clú amach i réimse an oideachais chomh maith. Bhí sé mar chuid den ghlúin a tháinig chun cinn i ndiaidh Acht Oideachais 1947, acht a chuir deiseanna oideachais ar fáil do dhaoine óga ó lárchathair Bhéal Feirste agus do Chaitlicigh ar fud Thuaisceart Éireann. Rinne Heaney cur síos ar a aistear féin mar thuras ‘ó chré na hoibre go flaithis an oideachais’ (Heaney, 1980). Chuaigh sé ar aghaidh le bheith ina oideachasóir é féin. In 1962, chaith sé bliain ag múineadh i Scoil Mheánleibhéil Naomh Tomás i mBaile Uí Mhurchú i mBéal Feirste. Ba é an príomhoide, Michael McLaverty, scríbhneoir gearrscéalta, a spreag Heaney chun tosú ag scríobh. Thabharfadh Heaney moladh dó níos déanaí ag tús Station Island, agus é a ainmniú mar dhuine de na pearsa a raibh tionchar acu ar a fhorbairt phearsanta. In “Station Island V”, deir spiorad McLaverty leis:

‘Nuair a bhíonn tú ag taisteal, ofráil síobanna do dhaoine; bíonn rud éigin le foghlaim agat i gcónaí uathu.’

Ina dhiaidh sin, chaith Heaney tréimhsí ag léachtóireacht in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, in Ollscoil California, Berkeley, i gColáiste Dhún Carúin, Baile Átha Cliath, in Ollscoil Harvard agus in Ollscoil Oxford. Bhí sé den tuairim gur cheart d’fhilí tacaíocht a thabhairt don chéad ghlúin eile d’filí agus go raibh a chion féin déanta aige tríd an léachtóireacht (Heaney, 1996). Leantar de bheith ag déanamh staidéar ar a leagan den eipic Angla-Shacsanach, Beowulf: A New Verse Translation, arna fhoilsiú in 1999, i gcoláistí agus in ollscoileanna ar fud an domhain (Carreño, 2022). Sa lá atá inniu ann, leanann Ionad Seamus Heaney in Ollscoil na Banríona agus Seamus Heaney HomePlace i mBaile Eachaidh, Contae Dhoire, dá oidhreacht mar oideachasóir a chaomhnú trí thacaíocht shuntasach a chur ar fáil d’fhilí atá ag teacht chun cinn.

Sa litir seo a leanas chuig Paul Muldoon, a bhí seacht mbliana déag d’aois ag an am, scríobh sé: ‘… Ní dóigh liom go bhfuil gá agat le duine éigin ag insint duit cá ndeachaigh tú ar strae. Sílim gur file thú agus go rachaidh tú cibé bealach a roghnóidh tú féin.’

Ambasadóir Cultúrtha

I measc na nithe tábhachtacha eile a rinne Heaney, bhí ról aige mar ambasadóir cultúrtha neamhoifigiúil do Thuaisceart na hÉireann agus d’oileán na hÉireann ina hiomláine. Rinne sé iarracht cothromaíocht a aimsiú idir freagracht phoiblí agus ionracas ealaíne. Pléitear téamaí an fhoréigin, na féiniúlachta agus na moráltachta sna dánta atá aige sa bhailiúchán North. Tugann dánta eile sa bhailiúchán Station Island léargas ar an gcaoi a raibh sé ag streachailt le glaonna chun páirt a ghlacadh sa saol polaitiúil. I gcomhrá le Dennis O’Driscoll (2009, lch. 234), mheas Heaney gur “cineál cúirte inmheánaí” a bhí sa bhailiúchán, a scríobhadh “chun brú áirithe a scaoileadh” agus a cuireadh le chéile “ionas go bhféadfadh guthanna éagsúla labhairt agus go bhféadfaí ualaí éagsúla a bhaint”.

Chuidigh an bhaint a bhí aige le Field Day Theatre Company leis an díospóireacht chultúrtha ar stair, féiniúlacht agus polaitíocht na hÉireann a mhúnlú trí fhreagairt ealaíonta agus intleachtúil a sholáthar ar na Trioblóidí. D’fhoilsigh an grúpa roinnt paimfléad agus aistriúchán, lena n-áirítear an t-aistriúchán a rinne sé ar Sweeney Astray: Leagan ón nGaeilge agus The Cure at Troy: Leagan de Philoctetes le Sophaclaes. Sa dara haistriúchán díobh sin tá na línte a bhfuil cáil mhór orthu ó shin, a luaigh Bill Clinton, Uachtarán na Stát Aontaithe ag an am, in óráid a thug sé i nDoire sa bhliain 1995: 

‘History says, Don’t hope

On this side of the grave,

But then, once in a lifetime

The longed-for tidal wave

Of justice can rise up

And hope and history rhyme.’

Sa bhliain 1998, bronnadh cóip sínithe i bhfráma de Chomhaontú Aoine an Chéasta ar Heaney, nó Comhaontú Bhéal Feirste chun a theideal oifigiúil a thabhairt air. Mar sin féin, shín an tionchar a bhí aige thar theorainneacha na tíre freisin trí Ghradam Ambasadóir na Coinsiasa, a bunaíodh sa bhliain 2003. Ba é a dhán, “From the Republic of Conscience”, a scríobh sé d’Amnesty International sa bhliain 1985, a spreag an Gradam. Sa dán, scríobh sé:

‘…He therefore desired me when I got home
to consider myself a representative
and to speak on their behalf in my own tongue.
Their embassies, he said, were everywhere
but operated independently
and no ambassador would ever be relieved.’

Saol a bhí Flaithiúil

Le linn a ghairme, d’úsáid Heaney an cháil a bhí air sa saol liteartha chun tionscnaimh phobail, chultúrtha agus chomhshaoil a chur chun cinn. Bhronn sé lámhscríbhinní agus saothair shínithe go rialta ar fheachtais tiomsaithe airgid. Tar éis na mblianta a chaith sé ina chónaí i nGleann Mór, Co. Chill Mhantáin, sna 1970idí, choimeád sé an ceangal a bhí aige le ceantar Áth na Fuinseoige, agus sa bhliain 2007, chabhraigh dréachtaí dá dhán “Glanmore Sonnet VII”, a bhronn Heaney orthu, le breis agus €27,000 a thiomsú don Ionad Pobail agus Oidhreachta a bhí beartaithe d’Áth na Fuinseoige. Ag déanamh cur síos ar an gcomhartha flaithiúlachta sin, dúirt Noel Keyes, Cisteoir Chumann Forbartha Áth na Fuinseoige, go raibh “mothú láidir pobail aige” agus nach raibh “mórán daoine eile dá leithéid ann a bhronnfadh cáipéisí chomh tábhachtach leis seo” (Rodden, 2007).

An bhliain chéanna, bronnadh Duais T. S. Eliot ar Heaney as a bhailiúchán District and Circle. I litir chuig baintreach Eliot, Valerie Eliot, chuir Heaney in iúl go raibh sé i gceist aige cuid shuntasach den duaisairgead £10,000 a bhronnadh ar Ionad Brian Friel um Thaighde Amharclannaíochta in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste (Reid, 2023, lch. 680). Bhain an fhlaithiúlacht sin buaic amach nuair a bhronn sé a pháipéir liteartha ar Leabharlann Náisiúnta na hÉireann sa bhliain 2011, lena n-áirítear lámhscríbhinní, leabhair nótaí, luathdhréachtaí oibre agus profaí dá chuid filíochta, agus chinntigh sé leis sin rochtain phoiblí ar cheann de na bailiúcháin is suntasaí i litríocht nua-aimseartha na hÉireann (O'Brien, 2011).

Breis agus deich mbliana tar éis a bháis, leanann Heaney de bheith ina inspioráid do ghlúnta nua, mar a léirítear leis an múrmhaisiú a chruthaigh an pobal faoi PEACEPLUS agus a nochtadh le déanaí ar Shráid Westland i nDoire, ag ceiliúradh an tionchair bhuain a bhí aige ar dhaoine óga, ar na healaíona agus ar an saol poiblí (Wilson, 2026).

I bhfocail a dhlúthchara agus a chomhfhile, Michael Longley nach maireann (2023), tá a chuid filíochta “buanchlúiteach”.

“Fanann fíordhánta linn go deo.”

Chun tuilleadh eolais a fháil faoin bhfear taobh thiar den fhilíocht, tabhair cuairt ar Seamus Heaney: Éist Anois Arís agus faigh spléachadh ar an gcartlann shaibhir liteartha a d’fhág sé ina dhiaidh.

Tagairtí

Brandes, R. (2014) The Rain Stick Revisited. Irish Studies South (Cartlannaithe), Eagrán 1.

Carreño, A. G. (2022) Seamus Heaney and his Translation of Beowulf: Strategies for Simultaneously Highlighting the Source-Text and the Translator’s Cultures. Verbeia: Journal of English and Spanins Studies, Eagrán 7, lch. 37-60.

Heaney, S. (1980) Thames TV: Afternoon Plus [Agallamh] (2 4 1980).

Heaney, S. (1996) Charlie Rose Conversations [Agallamh] (19 Aibreán 1996).

Longley, M. (2023) Ag Cuimhneamh ar Seamus Heaney [Agallamh] (01 Meán Fómhair 2023).

O'Brien, C. (2011) Heaney hands notes to National Library. Irish Times, 21 Nollaig. 

O'Donoghue, B. (2019) BBC Sounds – ‘Front Row: Saothar, Saol agus Oidhreacht an Fhile Seamus Heaney ar Oíche a 80ú Breithlae[Agallamh] (12 Aibreán 2019).

O'Driscoll, D. (2009) Steppng Stones: Interviews with Seamus Heaney. 2ú hEagrán. Londain: Faber and Faber Limited.

Reid, C. (2023) The Letters of Seamus Heaney.  1ú hEagrán. Londain: Faber and Faber Ltd.

Rodden, M. (2007) Tiomsaíonn dréachtaí lámhscríofa le Heaney €27,000 d’ionad ealaíon. Irish Times, 30 Aibreán. 

Wilson, D. (2026) Young poet 'honoured' to feature on Seamus Heaney mural. [Ar líne] 
Ar fáil ag: https://www.bbc.com/news/articles/c04kzpvxk1po